بونسای (تلفظ به صورت بون- سای )شامل دو لغت ژاپنی bon به معنای ظرف یا گلدان کوتاه و کم عمق و sai به معنای گیاه می باشد . اساسا بونسای فرایند نگهداری نامحدود درختان و بوته ها در گلدان هایی نسبتا کوچک و هم چنین تیمار آن ها به سنی مشخص می باشد. بونسای نیمی هنر است و نیمی فن باغبانی و در دنیای باغبانی هنر و علم با هم ممزوج گشته اند.

هیچ راز و سری در این میان وجود ندارد و سه فن رایج باغبانی شامل هرس ،تربیت و کشت گلدانی بریا تولید درختان زیبا ،کوتاه و سه بعدی برای منظرسازی به کار می رود.

پرورش دهندگان بونسای در حال انجام کار ، باید در ذهن خود به صورت تصویری ، هماهنگی طرح ، اندازه ،شکل و رنگ گلدان ها مثل خط و زمینه و تمام اجزای تشکیل دهنده بونسای را تصور نمایند. فرم تشکیل دهنده به قدری زیبا می شود که بیننده را کاملا شیفته ی این قسمت از طبیعت می کند. بونسای فقط نمونه ای برای نمایش سبک پرورش گیاه به صورت مینیاتوری نیست. این هنر در حقیقت تجلی مثال فیل در فنجان است و به عبارت دیگر زیبایی طبیعت ناشناخته بدون از دست دادن ویژگی های مجذوب کننده اش ، در بونسای فشرده شده است . تصورات غلطی در مورد بونسای وجود دارد. به طور مثال اینکه بونسای شامل درختان مسن است. چنین تصوری کاملا نادرست است اگرچه در ژاپن ،مردم بونسای های بسیار بسیار قدیمی و مسن دارند. درختان جوان را با کوتاه کردن شاخه ها می توان به نحوی رشد داد که تنه ،ضخیم تر به نظر برسد. و با تربیت درختان ، می توان ظاهر درختی مسن و قدیمی به آن ها داد و تاثیرات مشابه ای را با به سمت پایین کشیدن شاخه ها همانند درختان مسن و بر خلاف درختان جوان که رشدی رو به بالا دارند در معرض نمایش قرار داد.ریشه ها نیز مانند درختان کهنسال ظاهری مسن را در معرض نمایش قرار می دهند .بعضی مردم به بونسای همانند یک وسیله دکوری زنده نگاه می کنند که همانند گل های بریده برای تزئین اتاق به کار می رود.اما در اصل بونسای نباید مثل یک گیاه آپارتمانی نگهداری شود و بایستی در بیرون اتاق آن را پرورش داد.فرهنگ چین و خصوصا ژاپن در خلق منظرسازی فضای سبز بر این است که کل طبیعت را یکجا به باغ منتقل کنند. نه مانند غربیها که قسمتی از طبیعت را به عنوان باغ تلقی می کنند. ژاپنی ها طبیعت را دوست دارند نه فتوکپی از آن و باغ سازی غربی را فتوکپی از باغ میدانند. بونسای نوعی از باغبانی هنری است که از قدیم در چین و ژاپن به روشهای مختلف متداول بوده و هم اکنون کل جهان از این هنر با اطلاع هستند و کم و بیش آن را بطور نسبی به اجرا در می آورند.
ریشه
ریشه های گیاه بونسای شده، در عین استحکام، سلامت و گستردگی، باید ظاهری کهن به درخت ببخشند. درروشهای متقارن، نامتقارن و اریب، ریشه ها در تمام جهات گسترده شده اند. اما در روشهای بادزده، صخره،رویشی و .... ریشه ها غالباً در جهت خلاف انحنای تنه گسترده شده اند. تا بدین ترتیب به گیاه ظاهری متقارن ببخشند. تعدادی ازریشه ها روی خاک قرار داده میشوند تا قدمت درخت بونسای را از نظر ظاهری افزایش دهند و تصور فرسایش خاک را در سالهای گذشته در ذهن القا کنند. برای تحقق این مهم، در زمان انتقال گیاه به گلدان بزرگتر، تعدادی از ریشه ها را روی خاک قرار می دهند و روی آنها را با خزه اسفاگنوم و مقدار کمی خاک می پوشانند. در طی آبیاری های مکرر، این پوشش نازک، از بین میرود و پوست ریشه در معرض نور خورشید، سخت میشود و بدین ترتیب هدف ما در القای تصور کهن بودن گیاه تحقق می آید
برای تشکیل ریشه های جدید در جهت مناسب، می توان ریشه را تا لایه کامبیوم خراش داد و روی آن را با خاک و خزه پوشاند. بعد از چند هفته، در محل زخم ریشه های جدیدی ایجاد میشود.

دو نوع ریشه وجود دارد : ریشه های فیبری و مویی و دیگری ریشه های بلند که در بدست آوردن آب از عمق خاک کمک می کند. ریشه های فیبری غیرچوبی دارای هزاران سلول مویی یا تار کشنده می باشند و برای جذب آب و مواد غذایی از خاک به کار می روند . این تارهای فعال در چند سانتی متری انتهای ریشه تمرکز پیدا کرده اند و سلول های پیرتر قبل از آن ،آب و مواد غذایی زیادی جذب نمی کنند. گیاهان بونسای ،مرتب آبیاری می شوند و به همین دلیل ریشه های غیر فعال بلند ،برای جذب آب ندارند و به راحتی می توان این ریشه ها را در هنگام کاشت در گلدان قطع نمود.به عبارت بهتر ،مهم ترین دلیل برای هرس مرتب ریشه ها این است که سلول های مویی یا تار کشنده فقط برای چند هفته زنده می مانند و برای رشد خوب و سالم یک درخت ، نیاز مداوم به ریشه های مویی جدید داریم

تنه
گرچه همه قسمت های گیاه بونسای شده مهم است ، اما تنه گیاه اولین قسمتی است که توجه ناظر را به خود جلب میکند .تنه بونسای باید پوستی ضخیم ، یک پارچه و تودرتو داشته باشد . تنه باید به گونه ای باشد که هرچه به راس نزدیک میشود ضخامت آن کمتر شود .

تنه ای که از پایین تا بالای آن ضخامت یکسانی داشته باشد ،مثل یک کنده درخت زشت و بد منظر است و بایستی در این قسمت با استفاده از جین ،حالت باریک شده ای را ایجاد کرد.

جین قسمت انتهایی مرده ی تنه یا شاخه می باشد. همچنین می توان این ها زا در ارتفاع مشخص در قسمت جلوی شاخه و یا تنه برش داد و به وسیله سیم آن ها را بالا کشید و حالت باریک شدگی در انتهایش ایجاد نمود.

یک یا دو پیچش زیبا بهتر از تنه ای زیگزاگ می باشد و نباید اولین پیچش به سمت جلو بیابد زیرا ظاهری ناخوشایند را ایجاد می کند . روی یک تنه خوب بونسای نباید آثار زخم ناشی از سیم پیچی دیده شود .تنه ضخیم که در پایه ی ریشه ها بر روی سطح آن پخش شده باشد ، به بیننده ،استواری و سن گیاه را القا نماید. همچنیم ضخامت تنه باید با شاخسار ها متناسب باشد .


شاخه
گیاهان در طبیعت ممکن است شاخه های در هم پیچیده داشته باشند . ولی در بونسای با سیم پیچی ، شاخه ها را به گونه ای تربیت می کنند ، که گیاه زیبا جلوه کند . معمولاً شاخه ها از نظر قطر و طول تفاوت دارند . شاخه های پایین تر ضخیم تر و بلندتر هستند و به خوبی در همه جهات گسترده می شوند . شکل هر شاخه به تنهایی نیز مد نظر است . هنگامی که شما در حال تربیت بونسای هستید ، شاخه هایی پدیدار می شوند که طراحی بونسای شما را ناقص کرده و به هم می ریزد این شاخه در چند حالت وجو دارند :

الف) شاخه های موازی ب) شاخه های میله ای یا شاخه های شمشی پ) شاخه های پاکتی ت) شاخ های یک طرفه ث) شاخه های پره ای ج ) شاخه های متقاطع چ) شاخه های Y شکل ح) شاخه های متقاطع با تنه خ) شاخ های در هم پیچیده د) شاخه های افتان و خیزان ذ) شاخه های مزاحم ر) ته چوب ز) پاجوش

برگها
در یک بونسای خوب برگ ها سبز ، متراکم و کوچک است . گیاهانی که برگهای بزرگ دارند یا تعداد برگ آنها کم است ،برای بونسای مناسب نیستند . گیاهانی که برگ های کمی دارند ،درختی خزان کرده را تداعی می کنند . برگ های بزرگ نیز نسبت به اندازه کلی درخت بن سای شده، نامتناسب به نظر می رسند، برای آن که اندازه برگها کوچک شود ، از روش بیبرگی یا هرس برگ استفاده می کنند. این روش در کاهش اندازه برگ موثر است ولی در تغییر اندازه گلها و میوه ها زیاد مورد توجه نیست.       
راس ساقه
تنه به تدریج باریک می شود ، تا در انتها به راس منتهی شود. هرگاه به ارتفاع کمتری نیاز باشد، می توان راس آن را قطع کرد و شاخه پایینتر از راس را که در راستای تنه است یا زاویه کمی با راستای تنه دارد ،به عنوان راس انتخاب و باپیچیدن سیم آن را تربیت کرد. در هر حال درخت بونسای شده باید دارای راس باشد.

پشت و روی یک بونسای :      
بونسای را نباید به صورت یک گیاه طبیعی در گلدان رها کرد. بلکه باید آن را طبق طرح مورد نظر کاشت و تربیت کرد. بونسای باید در نظر یک ناظر به خوبی جلوه گری کرده و قسمت جلو و پشت آن با هم فرق کند. کاملترین قسمت، قسمت جلو است . برآمدگی تنه نباید در جلو قرار گیرد.انتهای تنه باید قابل رویت بوده و تنه در یک طرف انحنا داشته باشد. نوک ساقه یا راس در قسمت جلو باید به طرف ناظر باشد.در قسمت جلو نباید شاخه ها درهم پیچیده باشند. همچنین نباید به طرف جلو رشد کنند و باید تمام شاخه ها به وضوح قابل دید باشند. قسمت پشت ، عمق مشخص و دیدگاه سه بعدی به گیاه بونسای می دهد، لذا یک یا دو شاخه در این قسمت تعبیه می گردد.        
طرق مختلف پرورش نهالی
  بونسای       
1- مابوری یا پرورش نهالی که از طبیعت گرفته می شود.       
2- پرورش نهالی که از طریق خوابانیدن به وجود می آید.      
3-پرورش نهالی که از طریق جدا کردن به وجود می آید.      
4- پرورش نهالی که از قلمه زدن به وجود می آید.
5- پرورش نهالی که از طریق پیوند زدن به وجود می آید.      
6- پرورش نهالی که از طریق کاشت بذر به وجود میآید.        
7- پرورش نشا که از یک خزانه فراهم شده است . 
مشهورترین بونسای های ژاپنی به همین طریق پرورش یافته اند. نهالی که در طبیعت به دلیل شرایط نامناسب رشد، خود به خود کوتاه و کوچک مانده است ، برای مبدل شدن به یک بونسای زیبا تنها احتیاج به یک تربیت صحیح دارد. گیاهانی نظیر کاج سیاه ژاپنی ، کاج قرمز ژاپنی ، کاج سوزنی ، عرعر و ... را میتوان از این طریق بونسای نمود. 
مزیت این روش ، صرفه جویی در وقت است . زیرا برای تهیه
بونسای از طریق کشت بذر، حداقل به 5 الی 10 سال زمان نیاز داریم. در ژاپن گیاهانی را که با توجه به خصوصیات بونسای از طبیعت جمع آوری میکنند، آراکی می نامند. بسیاری از گیاهانی که در صخره ها و کوهستانهای مناطق گرمسیری و معتدل در شکاف صخره ها رشد کرده اند ، به علت شرایط خاص موجود در منطقه و محیط کشت، خود به خود بونسای و تبدیل به درختانی مسن، با ارتفاع کم شده اند.         

خصوصیات آراکی 
گیاهی که از طبیعت انتخاب وجمع آوری می شود می بایستی واجد خصوصیات زیر باشد:     
- در عین کامل بودن به اندازه کافی کوچک باشد تا در گلدان کم عمق و کوچک جای گیرد.             
- ریشه های قوی و گسترده داشته باشد.  
- شاخه ها باید به نحو مطلوب ، بسته به شیوه بونسای مورد نظر، آراسته باشند.          
- شاخه ها باید به نحو زیبا و دلپذیری در اطراف تنه اصلی پراکنده شده باشند.البته اگر شیوه بونسای مورد نظر روش نردبانی باشداین خصوصیت مورد توجه قرار نمی گیرد.               
- به اندازه کافی سرزنده ، شاداب ، سالم و قوی به نظر برسد، تا نیاز به مراقبت و نگهداری ویژه نداشته باشد.           
- ارتفاع زیادی نداشته باشد.    
- گیاه انتخابی بونسای باید از نوع درختانی باشد که طول عمر زیادی دارند.            
بعد از انتخاب آراکی دورتا دور گیاه را خالی کرده و گیاه را سالم و با رعایت نکات باغبانی از محل رویش خارج میکنند.و با حصیر یا گونی دورتادور ریشه را میپوشانند. سپس با نخ و سیم، گونی یا حصیر را می بندند. قطع ریشه ها تا یک فاصله معینی از تنه، ضروری است. روش برش باید به صورت مورب باشد. گیاه را بعد از انتقال به گلخانه، در گلدانی می کارند. ته گلدان شن درشت، سپس یک لایه خاک و شن و پس از آن یک لایه ماسه و کود حیوانی و بعد شن شسته شده،ریخته میشود. گیاه بعد از ترمیم، آماده بونسای و تربیت مخصوص شیوه مورد نظر است.

چند تذکر در این مورد ضروری به نظر میرسد:         
1- نباید گیاه را در معرض باد قرار داد.   
2- خاک اطراف گیاه نباید خشک شود.
3- در 2 روز اول نباید گیاه در معرض نور مستقیم قرار گیرد، ,مگر آن که نور تنها به گلدان گیاه بتابد. 
4- به گیاهی که کاملا ریشه نگرفته نباید زیاد کود داد.           
5- در صورتی که گیاه جوانه های متعددی تولید کرد، با توجه به شیوه بونسای انتخابی، جوانه های مناسب را نگه داشت و از تولید شاخه توسط بقیه جوانه ها جلوگیری کرد.       
6- پس ازآن که گیاه کاملا شکل گرفت، میتوان آن را به گلدان زیباتری منتقل کرد.این عمل باید در ماه فروردین و اردیبهشت صورت گیرد.     
پرورش بونسای به طریق خوابانیدن :        
دومین روش آسان پرورش بونسای ، روش خوابانیدن است . درختانی برای این روش مناسب هستند که بتوانند از طریق تنه یا شاخه، ریشه تولید کنند. برای نمونه میتوان از درختانی نظیر انار، افرا، نارون و یا صنوبر نام برد. درابتدا شاخه هایی را که جلوه مناسبی برای ایجاد یک بونسای دارد، انتخاب و قسمتی از شاخه را حلقه برداری میکنند. سپس آن را با اسفنج یا خزه اسفاگنوم می پوشانند. و اطراف آن را با پلاستیک مسدود میکنند. بعد از یکی از دو سال میتوان ساقه را قطع کرد و قسمت مورد نظر را به گلدان منتقل کرد. پس از آن روشهای تربیتی و سیم پیچی آغاز میشود. 
سایر روشهای بونسای              

برای بونسای کردن گیاه از روشهای دیگری مانند پیوند زدن نیز استفاده میشود. در این روش از گیاهانی که به شرایط محدود بونسای، مقاوم هستند، به عنوان پایه استفاده میشود. پیوند آن نیز از نوع زینتی است.        
شیوه های
بونسای :  
درختان در طبیعت در شرایط و موقعیت مختلفی رشد می کنند. بعضی از آنها عوامل رشد مناسب را در اختیار دارند در حالی که برخی از گیاهان در کوهستانها و مناطق شیبدار یا در کنار دریا و بادهای تند رشد میکنند. به همین دلیل مجبورند در برابر این عوامل نامساعد مقاومت کنند. این مبارزه، باعث تغییر شکل در گیاه میشود و شکلهای گوناگونی که غیرقابل شمارش هستند؛ پدید می آید. در یک بونسای خوب، سعی میشودکه از اشکال اصلی که در طبیعت وجود دارد تقلید شود. برای انتخاب شیوه بونسای آگاهی از طبقه بندی آنها ضروری است.
بونسای که زیر 15 سانتیمتر ارتفاع دارند بونسای مینیاتوری نامیده میشود. بونسای کوچک 15 تا 32 سانتیمتر ؛ بونسای متوسط 32 تا 60 سانتیمتر و بونسای بزرگ بیش از 60 سانتیمتر ارتفاع دارند . اندازه یک بونسای باید با اندازه یک درخت روییده شده در طبیعت متناسب باشد . برای مثال بوته هایی مانند رزهای پا کوتاه یا شاه پسند درختی ؛ وقتی به رشد کامل می رسند 5/0 تا 2 متر ارتفاع دارند . بنابراین برای بونسای های مینیاتوری یا کوچک متناسب هستند . درختانی که در طبیعت ارتفاع آنها به 2 تا 4 متر می رسد ؛ مثل ختمی درختی برای بونسای های متوسط مناسب هستند . درختانی که تا ارتفاع زیادی رشد می کنند مثل چنار ؛ کاج ها برای بونسای بزرگ مناسب هستند .

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 2 خرداد 1390    | توسط:    |    |
نظرات()