كف‌زیان و بی‌مهرگان
تالاب‌‌ها به دلیل داشتن شرایط مناسب برای رشد و تكثیر حشرات، گرم‌ها و سایر بی‌مهرگان از لحاظ تنوع گونه‌ای غنی بوده و از زیستگاه‌هایی محسوب می‌شوند كه بیشترین تنوع زیستی حشرات را دارند. این مسئله اگرچه در نگاه اول از ویژگی‌های مضر و غیر مفید آنها به شمار می‌آید، ولیكن فراوانی كرم‌ها و حشرات در تشكیل زنجیره‌های غذایی و بقای بسیاری از پرندگان، ماهی‌ها و سایر جاندارانی كه وابسته به تالاب هستند،‌ بسیار حایز اهمیت است.

 در یك بررسی انجام شده بر روی تنوع كفزیان در حاشیه شمال غربی تالاب (محل ورود رودخانه زاینده‌رود) انواع مختلفی از آنها مورد شناسایی قرار گرفته اند  كه تحت تاثیر تغییرات دمای و كیفیت فیزیكی و شیمیایی در طول سال، تعداد و تنوع آنها نیز دستخوش تغییر می‌شود .

دوزیستان و ماهی‌ها
دوزیستان حداقل در مرحله‌ای از زندگی و ماهی‌ها در تمام عمر خود وابسته به آب هستند. تالاب‌ها به عنوان بوم‌سازگان‌های آبی زیستگاه مناسبی برای زیست انواع ماهی‌ها و دوزیستان به شمار می‌آیند. در آبراهه‌های حاصل از انشعاب رودخانه زاینده‌رود در بخش شمال غربی تالاب گاوخونی به علت برخورداری از پوشش گیاهی انبوه و متراكم و هم‌چنین آب تازه‌ای كه حداقل در طول مدت كوتاهی از سال وارد آن می‌شود، دوزیستانی از جمله وزغ، قورباغه و ماهی‌هایی همچون كپور و گمبوزیا زندگی می‌كنند. مشاهده ماهی كپور در این بخش از تالاب لزوم توجه بیشتر و بررسی‌های كارشناسی در قابلیت سودآوری پرورش و صید ماهی را می‌طلبد. متاسفانه به علت آلودگی شدید آب زاینده‌رود و تالاب، هر از گاهی شاهد مرگ و میر بسیاری از ماهی‌ها و آبزیان هستیم كه این امر معمولاً به دو صورت اتفاق می‌افتد:          

در حال اول مواد آلاینده و فاضلاب‌ها وارد شده به رودخانه و تالاب عمدتاً از مواد بسیار سمی، خطرناك و فلزات سنگین می‌باشند كه مستقیماً مرگ و میر ماهی‌ها و آبزیانرا ب دنبال دارد. در این حالت تلفات حاصله در محل ورود فاضلاب و در ایامی از سال كه میزان آب رودخانه در حداقل ممكن است، بیشتر می‌باشد.
حالت دوم مرگ و میر ناشی از اثرات غیرمستقیم و طولانی‌‌مدت مواد آلاینده است كه با تغییرات فیزیكی و شیمیایی آب امكان مرگ و میر تنها به آبزیان ختم نمی‌شود و سایر جاندارن و پرندگان كه از این آبیزیان آلوده تغذیه می‌كنند نیز در معرض خطر از بین رفتن قرار می‌گیرند .

خزندگان و پستانداران        
مطالعه تاریخچه گذشته تالاب حكایت از آن دارد كه جانداران بسیاری از جمله خزنده و پستاندار در تالاب گاوخونی و نواحی اطراف آن زندگی می‌كرده‌‌اند و امروزه اغلب آنان از بین رفته یا نابود شده‌اند. در زمان‌های گذشته دسترسی به تالاب گاوخونی بسیار مشكل بوده و سیلاب‌های عظیمی كه در فصول زمستان وارد تالاب می‌شد، آن را از آب شیرین و تازه سیراب می‌كرده است. به این ترتیب گاوخونی زیستگاه مناسبی برای بسیاری از جانوران و پرندگان بوده است. در بیشتر نوشته‌های قدیمی كه از تالاب گاوخونی نام برده‌اند، به حضور جاندارانی اشاره شده كه شنیدن نام آنها موجب تعجب و حیرت ما می‌شود. میرزا حسین خان تحویلدار، از نویسندگان معروف گذشته اصفهان،‌ در این باره می‌نویسد: "خوك و خنزیر كه گراز باشد، در اطراف گاوخونی رودشت اصفهان زیاد به هم می‌رسد. بزرگ‌هاشان را فرنگی و ارمنی شكار می‌كنند و در شهر جلفا می‌فروشند".      
گورخر از جمله پستاندارانی است كه در زمان های گذشته و به تعداد زیاد و در گروه‌های بزرگ در اطراف گاوخونی زندگی می‌كرده‌اند. بر این اساس برخی از نویسندگان از گاوخونی با نام گورخونی یاد كرده‌اند، چرا كه در آن ایام شكارچیان بسیاری برای شكار گورخر به این منطقه مسافرت می‌كرده و راه‌های خاكی مخصوصی هم برای این امر وجود داشته است. متاسفانه شكار بی‌رویه گورخر ایرانی (الاغ وحشی) در نقاط مختلف ایران و از جمله تالاب گاوخونی نسل آن را در خطر نابودی كامل قرار داده و امروز تنها تعداد اندكی در برخی از نقاط ایران باقی مانده‌اند. در تالاب گاوخونی نیز دیگر خبری از آنها نیست.
آهو، این حیوان دشت‌زی زیبا كه آن را غزال نیز می‌نامند، روزگاری در تپه ماهورهای اطراف گاوخونی می‌زیسته و احتمال می‌رود هنوز تعداد انگشت‌شماری از آنها در ارتفاعات مجاور تالاب باقی مانده باشند. در گذشته این حیوان در گروه‌های چند تایی برای نوشیدن آب و تامین غذا به بخش جنگل‌زار و نواحی حاشیه‌ای می‌آمدند كه در بین راه بعضاً به وسیله شكارچیان شكار می‌شدند. اگرچه این حیوان سرعت دوندگی بسیار بالایی دارد (تا 110 كیلومتر در ساعت) اما این سرعت تنها در زمان آغازین دویدن است و با گذشت زمان حیوان خسته شده و از پای در می‌آید. شكارچیان آهو با اطلاع از این موضوع با موتورسیكلت‌های تندرو در تپه‌های شنی اطراف گاوخونی حیوان را دنبال و شكار می‌كردند و گوشت آن را در ورزنه و روستاهای اطراف می‌فروختند.
كل، بز، میش، قوچ وحشی، خوك، گراز، انواع مار، مارمولك، سوسمار، گرگ، شغال، روباه شنی، كفتار، لاك‌پشت، بزمجه، افعی شاخدار، جبیر، خرگوش و انواع خفاش، سایر جاندارانی هستند كه در زمان‌های نه چندان دور در تپه‌های شنی حاشیه غربی، جنگل‌زار، ارتفاعات شمالی و حواشی تالاب گاوخونی زندگی می‌كرده‌‌اند. این حیوانات پس از احداث سد زاینده‌رود بر روی رودخانه و مهار آب آن و در نتیجه كم شدن آب تالاب و هم‌چنین شكار بی‌رویه، از بین رفته و نابود شده‌اند. امروز تنها تعداد اندكی از برخی از آنها برجای مانده‌اند و از این نظر حیات وحش تالاب خسارات غیرقابل جبرانی را متحمل شده است.

پرندگان
یكی از برجسته‌ترین ویژگی‌های زیست‌محیطی تالاب گاوخونی تامین زیستگاه برای بسیاری از پرندگان بومی و مهاجر در گذشته و حال می‌باشد. بسیاری از پرندگان مهاجر با سرد شدن هوا در مناطق شمالی و در مسیر حركت خود به نواحی جنوبی، تالاب گاوخونی را برای زمستان‌گذرانی انتخاب می‌كنند. این پرندگان با فرود خود بر گستره تالاب در اوایل پاییز و زمستان شور و نشاط وصف‌ناپذیری را در فضای تالاب حاكم می‌كنند. از این جهت باتلاق گاوخونی را می‌توان یكی از بارآورترین بوم‌سازگان‌های طبیعی استان اصفهان دانست كه بارزترین جلوه زیست‌محیطی‌اش حضور پرندگان در بخشی از سال است.

پرواز گروهی قوها با گرد‌ن‌های دراز و كشیوده در آسمان تالاب به پرواز در می‌آیند و گاهگاهی برای تغذیه بر سطح تالاب‌ فرود آمده و سر خود را زیر آب فرو می‌برند، مشاهده انواع فلامینگو‌های آبچر با بدن‌های كشیده و پر و بالی به رنگ سفید و قرمز، حضور پرنشاط انواع مرغابی‌ها، اگرت كوچك، خوتكا، سرسبز، غاز خاكستری، كاكایی‌ها، انواع كشیم، حواصیل، سلیم كوچك، اگرت بزرگ، آبچلیك‌ها،‌ آنقوت، اردك، تنجه، فیلوش، چنگر، سنقر تالابی، سار، خروس كولی، پلیكان، بوتیمار، لك لك، مرگوس و پرندگان شكاری همچون عقاب تالابی، عقاب دو برادر، دلیجه، شاهین و كركس، از جمله چشم‌اندازهای زیبا و بی‌نظیری است كه در نتیجه حضور پرندگان شكل می‌گیرد.
تعداد و نوع پرندگان مهاجر و بومی تالاب گاوخونی در طی سال‌های مختلف بسیار متفاوت بوده و تحت تاثیر كیفیت فیزیكی و شیمیایی آب تالاب، میزان گسترش دریاچه، وجود منابع غذایی، تامین امنیت لازم و . . . قرار دارد. آن چه مسلم است، این كه تنها در صورتی می‌توان از آهنگ سریع كاهش فرود پرندگان در تالاب گاوخونی كاست كه فكری كارشناسی و اقدامی موثر در تامین منابع غذایی و امنیت لازم به مرحله اجرا گذارده شود. این در حالی است كه در سال‌های اخیر هر روز شاهد كاهش آب ورودی تالاب، افزایش آلودگی آن، شكار بی‌رویه و در نهایت تغییر مسیر و مرگ و میر پرندگان هستیم. بر اساس آمار موجود (محیط زیست یزد- 1366 ) تعداد پرندگان مهاجر تالاب در حدود 40000 پرنده برآورد شده كه بیشترین تعداد آنها مربوط به انواع مرغابی‌ها شامل فیلوش، خوتكا، سرسبز و اردك سرحنایی بوده است .

نوشته شده در تاریخ جمعه 17 تیر 1390    | توسط:    |    |
نظرات()