تیره اسفناج

گیاهان این تیره غالباً علفی و نمك‌دوست هستند كه در بیشتر مناطق شور كویری و خشك جهان از جمله در كناره دریاها، باتلاق‌ها و مرداب‌ها به خوبی رشد كرده و اجتماعات قابل ملاحظه‌ای را تشكیل می‌دهند. تالاب گاوخونی هم به خاطر داشتن حاشیه‌های مرطوب و شور، زیستگاه مناسبی برای رشد بسیاری از گونه‌های شور رست این تیره می‌باشد، به نحوی كه تنوع گونه های گیاهی متعلق به این تیره در مقایسه با تیره‌های دیگر سهم بیشتری را در تركیب رویش‌های منطقه ایفا می‌كند

از گونه‌های متعلق به این تیره كه در جوامع گیاهی مختلف منطقه به خوبی قابل مشاهده هستند،‌ می‌توان به گونه‌ای از جنس لارك سلمه تره، كورنولاكا ژیرژنسونیا، گنگ (آغنه)، هالوستاكیس (قعر)، تاغ، جاروقزوینی،(شكرشور)، لوندزیا گونه‌های مختلف سالولا، جفته شور (شیرمال)، اشنان (ایشنون)و سیاه‌شور (كاندول) اشاره كرد. از بین گیاهان ذكر شده از جنس لارك (آنابازیس) آلكالوییدی به نام آنابازین (ایزومرنیكوتین) كه دارای خاصیت حشره‌كشی بسیار قوی و سمی می‌باشد، استخراج می‌كنند . می‌توان از گونه‌ةای مختلف سالسولا (چشموك، زراق، سرمه) كه گل‌های رنگارنگ و چشم‌نوازی دارند، در ایجاد فضای سبز مناطق كویی و از خاكستر برخی از گونه‌های آن به علت داشتن مواد قلیایی فراوان به جای سود استفاده كرد. به علاوه این گیاه دارای خواص درمانی بوده و اعضای آن دارای اثر ملین و مدر است. از انواع سالولا ماده‌ای به نام سالسولین نیز استخراج می‌كنند كه پایین‌آوردنده‌ی فشار خون می‌باشد. همچنین در زمان‌های گذشته از بخش‌های هوایی و خرد شده گیاه اشنان برای شستن لباس استفاده می‌شود.
تیره گز
گونه‌های مختلف گز بیشتر در كنار آب‌های شور، زمین‌های شوره‌زار و كنار رودخانه‌ها می‌رویند و شامل درختچه‌ها و یا درختانی با برگ‌های نوك‌تیز سوزنی و یا پولك‌مانندی است كه به طور فشرده روی هم قرار می‌گیرند و از لحاظ ظاهری شكلی شبیه سرو دارند. در شمال غربی تالاب گاوخونی و در مجاور آبراهه‌های متعددی كه به تالاب ختم می‌شوند، پوششی فراوان، متراكم و از گونه های گز با ارتفاع قابل ملاحظه‌ای رشد می‌كنند كه به همین دلیل این بخش از منطقه به جنگل‌زار مشهور است. پوست برخی از انواع درختچه‌های گز دارای تانن فراوان می‌باشند كه اثر قابض داشته، به‌علاوه مدر، اشتها آور و مقوی می‌باشد. پنج گون مختلف از انواع گز شامل شوره گز، گز گلبرگ نازك، گز چهار مادگی و . . . در این بخش از تالاب وجود دارند. متاسفانه در زمان‌های گذشته اهالی مناطق مجاور درختچه‌های گز این ناحیه را كه به صورت بیشه‌زارهای متراكمی بودند، برای تهیه ذغال و همچنین سوخت به طور بی‌رویه قطع می‌كردند كه امروزه با منسوخ شدن این كار، خسارات گذشته تا حدود زیادی ترمیم شده و سیمای جنگلی خود را دوباره باز یافته است.
تیره كاسنی    
این تیره دارای ده گونه مختلف در منطقه است كه بیشتر بر روی دامنه‌ كوه‌های مجاور كه كمتر تحت شوری تالاب قرار می‌گیرند، رشد می‌كنند. این گیاه با گل‌های رنگارنگ خود مناظر زیبایی را در اوایل فصل بهار در این مناطق ایجاد كرده و در مدت كوتاهی خزان می‌شوند. از گونه‌های متعلق به این تیره كه در مناطق مذكور رشد می‌كنند می‌توان به درمنه،‌ شكر تیغال، گیاهی با نام محلی تلچه، گل بابونه، سنسیو و . . . اشاره كرد. گونه درمنه از گیاهان خوشخوراك است كه می‌تواند در چرای دام موثر باشد. از این گیاه اسانسی علیه سویه‌های مختلف باكتریایی و قارچی تهیه می‌شود.
تیره پیچك صحرایی     
این تیره فقط دارای یك گونه در منطقه است كه در مسیرهای آبرفتی كه در زمستان توسط آب پوشیده می‌شوند و در خاك‌های شور استقرار می‌یابند، تیره پیچك صحرایی را می‌توان در مجاورت آبراهه‌هایی كه در نتیجه انشعاب رودخانه زاینده‌رود و در محل ورود به تالاب به وجود آمده است، مشاهده كرد. این تیره به نام محلی لیواش معروف است.
تیره شب‌بو     
هفت گونه‌ی مختلف از این تیره در منطقه شناسایی شده‌اند. بسیاری از این گونه‌های تیره شب‌بو مصرف غذایی و یا ارزش دارویی دارند. بیشتر آنها درای گلوكوزید گوگردی هستند كه در استخراج اسانس‌های گوگردی كاربرد دارند. گیاهان دارویی در این تیره بسیار هستند و از گذشته دور مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. همچنین بسیاری از گونه‌های این تیره زینتی هستند. گیاهی با نام محلی شلغمی، گونه‌ای از جنس تره‌تیزك (چاله حموم) و دو گونه از جنس استریگموستوم و از جمله گونه‌های متعلق به این تیره در تالاب گاوخونی هستند.

تیره ریش بز    
تنها گونه متعلق به این تیره در منطقه ریش بز (ارمك، افدرا) می‌باشد كه به علت شكل ظاهری انشعابات ساقه گیاه به این نام معروف است. این گیاه را می‌توان در ارتفاعات بالای كوه سیاه به خوبی مشاهده كرد كه از تراكم پوشش نسبتاً خوبی برخوردار است. بردباری این گیاه نسبت به شوری كم است و از این رو د رمجاورت دریاچه رشد نمی‌كند. این گیاه خوش‌خوراك بوده و برای تامین علوفه دام استفاده می‌شود. گونه‌های مختلف افدرا كم و بیش دارای آلكالوئیدی معروف به نامافدرین هستند كه مصرف وسیعی در پزشكی دارد. افدرین استخراج شده شبیه آدرنالین عمل می‌كند و محرك مغز و اعصاب، از بین برنده خستگی و ناراحتی، افزایش‌دهنده فشار خون، آرام‌ كننده حركات روده‌ای و تسكین‌دهنده‌ و معالجه كننده روماتیسم می‌باشد. افدرا در بین گیاهان دارویی موجود از قوی‌ترین گیاهان دارویی موثر برونش‌ها می‌باشد و یكی از قدیمی‌ترین گیاهان دارویی جهان است. اغلب اشخاص باید بارها از دارویی بدون نسخه سرماخوردگی كه دارای ماده شیمیایی پزودو افدرین است،‌ استفاده كرده‌اند، بدون این كه بدانند بنیان این دارو از گیاه دارویی افدرا می‌باشد كه احتمالاً‌ بیش از 5 هزار سال سابقه‌ی شفابخشی داد. زنان باردار، مادران شیرده، اشخاص با فشار خون بالا، بیماران قلبی و . . . می‌بایست در مصرف آن محتاطباشند. .

تیره شمعدانی 
گونه‌ای از جنس ارودیوم تنها گیاه این تیره در منطقه است كه در خاك‌های لومی كه دارای مقادیر شن، رس و سیلت به اندازه یكسان می‌باشند،‌ رشد می‌كند و در نواحی صخره‌ای پوشیده شده توسط درمنه نیز می‌توان آن را مشاهده كرد. این گیاه دارای گل‌هایی به رنگ قهوه‌ای متمایل به قرمز است.      
تیره گندمیان 
این تیره شامل گونه‌های نی، چمن شور، جارو پیغمبری (نیسی)، ارموپیرم و . . . می‌باشد كه بیشتر گیاهانی علفی، یك‌ساله یا چند ساله می‌باشند و از لحاظ تامین علوفه دام اهمیت دارند. چمن شور كه در بخش جنگل‌زار به خوبی رشد می‌كند و یا یا جارو پیغمبری كه در ارتفاعات و جامعه گیاهی درمنه وجود دارد،‌ هر یك برای چرای دام به كار می‌روند. از بین گونه‌های مختلف این تیره بعضی گیاهان از فراوانی بیشتری نسبت به سایر گونه‌ها برخودار بوده و پوشش‌های متراكمی را در ناحیه شمال غربی تالاب به وجود می‌آورند. بهره‌برداری از گیاه نی امروز در بسیاری از تالاب‌های كشور و جهان برای مصارف گوناگون متداول است، به نحوی كه می‌توان از آن‌ در ساخت بخش‌هایی از خانه، دیوار پیش‌ساخته‌‌ای به نام كانتكس، تهیه خمیر مقوا و كاغذ و نئوپان و علوفه استفاده كرد. از مشخصات جالب توجه دیگر در مورد نی این است كه برگ‌های این گیاه در هنگام پوشیده شدن توسط آب،‌ این شرایط را تحمل نكرده و سریع می‌ریزند. این امر معیار خوبی است كه می‌تواند حداكثر بالا‌ آمدن آب در تالاب را نشان دهد.
تیره شب ‌خسب
كهورك (جغجغه یا كیلیونی) گونه متعلق به این تیره است كه در خاك‌های رسوبی بین محصولات زراعی و زمین‌‌های شور و در مسیر رودخانه و آبراهه‌های منتهی به تالاب رشد می‌كند.       
تیره گل جالیز
گونه‌ای از گل جالیز در اطراف تالاب و بر روی زمین‌های شنی رشد می‌كند. این گیاه فاقد كلروفیل می‌باشد و بیشتر انگل ریشه درختچه‌های گز در منطقه است. جالب است بدانیم كه برخی از گونه‌های گل جالیز به عنوان تونیك، مقوی و رفع كننده‌ی ناراحتی‌های خون بوده و در معالجه‌ی عقیمی به‌كار می‌روند.        
تیره پروانه‌آساها       
گیاهان زاین تیره كه در محدوده تاباب گاوخونی وجود دارند،‌ عبارت‌اند از: خارشتر، شیرین بیان (مجو) و سه گونه از گیاه گون ......، كه بیشتر بر روی زمین‌های شنی و خشك حاشیه‌ای رشد می‌كنند. خارشتر گیاهی است خاردار كه در بیشتر نقاط خشك و بیابانی ایران رویش می‌كند و از سرشاخه‌های آن برای چرای دام استفاده می‌شود. از ریشه گیاه شیرین بیان (شیرین بنان) هم ترگیبات گلیسیریزین به دست می‌آورند كه مصرف دارویی دارد و از قدیم ریشه‌ی آن به صورت دم كرده برای درمان برخی از بیماری‌های متداول بوده است . این گیاه در بوشهر و فارس با نام مهك و در تهران و شمال ایران با نام شیرین بیان، كرمان «متكی» و اصفهان «میجو یا مژو» معروف است و در كتب طب سنتی قدیم سوس (به معنای ریشه‌ی شیرین بیان) معرفی شده است. از عصاره شیرین‌بیان و عرق آن هم‌چنین مشروب غیرالكلی فرح‌بخشی درست می‌كنند كه به آن كوكو (coco) می‌گویند. برداشت ریشه یا ساقه این گیاه برای مصارف دارویی باید در سال سوم هنگامی كه برگ‌های آن در حال ریختن است، انجام گیرد، زیرا در این مرحله از رشد گیاه ریشه‌ آن حداكثر ماده گلیسیریزین را دارد .    
تیره علف هفت‌بند
    
اسكنبیل و كاروانكش دو گونه‌ی این تیره هستند كه در نقاط شنی رشد می‌كنند. از اسكنبیل برای تثبیت تپه‌های شنی حاشیه تالاب می‌توان استفاده كرد
تیره سیب زمینی        
تنها گونه این تیره در منطقه گرگ تیغ(اشك) است كه به خاطر تیغ‌های مشهورش به این نام خوانده می‌شود. كاربرد این گیاه در مناطق كویری و خشك در ایجاد حصارهای طبیعی است.     
تیره چتریان (جعفری)
گونه ای از جنس آنقوزه، گیاهی با نام محلی خولگی، خارخروسك و شومانیا از جمله گیاهان این تیره هستند كه در منطقه رویش دارند.
تیره قیچ       
سه گونه از این تیره در منطقه رشد می‌كنند كه شامل اسپند، خارخسك (نخودی) و قیچ می‌باشند. اسفند یا اسپند كه در كتب طب سنتی با نام حرمل آمده است و نوعی سداب وحشی است، خاصیت دارویی داشته و دانه آن مخدر است و به عنوان تب‌بر، كاهنده درد معده و در معالجه كرم‌های روده در مردان استفاده می‌شود. جوشانده برگ آن برای درمان رماتیسم و ریشه آن برای كشتن برخی از حشرات موذی مفید است. خارخاسك با نام‌های دیگری همچون شكرهنج و خار سوهك نیز معروف است، برای افزایش شیر، از بین بردن انگل‌های شكم، معالجه آبسه، اسهال خونی،‌ درمان اسهال خونی، درمان التهاب روده و برفك دهان و . . . به كار می‌رود.       
قیچ در اغلب نقاط به كل قیچ نیز معروف است و با نام‌های دیگری همچون آقاجی، زرین‌چو،‌ قره‌قان و كچ نیز خوانده می‌شود، گیاهی است چند ساله به صورت درختچه‌‌های كوچك كه در ارتفاعات مشرف به تالاب از جمله دامنه كوه سیاه رویش می‌كند. در گذشته این گیاه برای تهیه سوخت و ذغال استفاده می‌شد .

نوشته شده در تاریخ جمعه 17 تیر 1390    | توسط:    |    |
نظرات()